Borsa Dışı Opsiyonlar (Döviz Piyası)

Bir önceki yazımızda borsaya kayıtlı opsiyon işlemlerini incelemiştik. (ayrıntılı bilgi için tıklayınız)

Ancak 1980 öncesi bu örgütlü opsiyon borsaları çıkmadan önce Batı Avrupa ülkelerinde büyük bankaların oluşturdukları, geniş kapsamlı bir ‘örgütsüz opsiyon piyasası’ (over-the-counter option market) bulunuyordu. Bu piyasalar aynı şekilde bugün de varlığını sürdürmektedirler. Hatta buradaki işlem hacminin örgütlü borsalardakinden daha fazla olduğunu söylemek mümkündür.

Örgütsüz banka döviz opsiyonlarının, örgütlü döviz opsiyon borsalarıyla birlikte yürütülmesinin nedeni (yani örgütlü borsalar kurulmasına rağmen, örgütsüz opsiyon piyasalarının sürdürülmesinin nedeni); Örgütlü borsa opsiyonlarının belirsizlik uygulamasına uygun olmamasıdır.

Şöyle açıklayabiliriz;

Yapılan döviz sözleşmesinin uygulamaya konması, her zaman döviz kurunun ne olduğuna bağlı değildir. Bazı durumlarda önemli olan, uluslarası bir ticari işlemin neticelendirilmesi olabilmektedir. Örnek olarak, uluslarası bir ihalenin kazanılması, bir satınalma teklifinin karşı tarafça değerlendirilip kabul edilmesi, ihracat sözleşmesinin imzalanması gibi durumlarda hep belirsizlikler mevcuttur.

Teklifin taraflarca görüşüldüğü zaman dilimi içerisinde döviz kurunda bir yükselme olursa, teklif sahibi bundan zarara uğrayabilmektedir. Bu nedenle, ödemeyi yapacak olan firma işi şansa bırakıp görüşmelerin tamamlandığı gündeki kurdan işlem yapmayı seçmektense, teklifi verdiği gün bir bankadan gerekli miktarda dövizi içeren bir alım opsiyonu satın alabilmektedir. Yapılan ticari görüşmeler olumlu sonuçlanırsa, opsiyon uygulamaya konulur, tersi durumda ise uygulamaya konmaz ve yalnızca ödenen prim tutarında bir masrafa katlanılmış olmaktadır.

Günümüzde geleceğe dönük döviz araçlarında hızlı bir gelişme görülmektedir. Buna örnek olarak yeni bir uygulamadan bahsedebiliriz. Bu yeni uygulama vadeli sözleşmelerde opsiyon özelliklerine yer verilmesidir. Yani bu tür sözleşmeler, vazgeçme ve geri dönme olanağı sağlayan vadeli işlemler şekline dönüştürülmüştür. Bunlara ‘dönülebilir vadeli’ (break forward) sözleşmeler denilmektedir. Bu sözleşme sayesinde işlemciler vadeli sözleşmelerin güvence ve kolaylıklarından (istenen süre ve miktarda düzenlenebilme gibi) yararlanabilmekte ve ayrıca kurlardaki ortaya çıkacak olumsuz gelişmelerin sonuçlarından da kaçabilmektedirler.

Döviz Opsiyonları

Döviz Piyasalarında İşlem Türlerinden Biridir.

Gelecek dönük piyasalardan bir diğeri de döviz opsiyonlarıdır. Diğer geleceğe dönük piyasalardan farklı olmasının nedeni, ne vadeli işlemlerde ne de gelecek döviz işlemlerinde olmayan, sözleşmeyi süresi içinde yerine getirmeme imkanı sağlamasıdır. Döviz opsiyonları bu ihtiyaçtan doları ortaya çıkmıştır.

Kısaca, vadeli bir döviz alım veya satım opsiyon sözleşmesi satın alan kimse, isterse sözleşmeyi uygulamaya koymayabilir. Sözleşmede öngörülen dövizi almaktan veya satmaktan vazgeçebilir.

Şüphesiz, sözleşme sahibi bu konuda karar verirken o andaki piyasada geçerli olan kur ve ödediği opsiyon primine göre değerlendirme yaparak, daha uygun seçimi yapacaktır.

Uygulama süreleri açısından döviz opsiyonları 2'ye ayrılmaktadır.

Birincisi, sistemde sözleşmeler ancak öngörülen sürenin dolduğu tarihte uygulamaya konulabilirler. Bu sistem Avrupa uygulaması olarak bilinir.

İkincisinden ise, sözleşmeler ait oldukları süre içinde istenilen bir tarihte uygulanabilir. Bu sistemde sürenin bitişini beklemeye gerek yoktur. Buna da Amerikan uygulaması denilmektedir. İkinci sistem doğal olarak birinciye göre daha büyük bir esneklik sağlamaktadır.

Sözü edilen konuyu bir örnek üzerinden değerlendirelim. Elinde bir döviz alış opsiyonu bulunduran kimseyi varsayalım. Eğer, sözleşmede belirtilen tarih geldiğinde söz konusu döviz anında işlem piyasasında daha düşük fiyattan satılıyorsa, bu kimse opsiyon sözleşmesini bir yana bırakıp, ihtiyacı olan dövizi anında teslim piyasasından sağlayabilir. Tersi durumda, eğer o tarihte anında piyasada geçerli olan kur sözleşmede kararlaştırılandan daha yüksekse, sözleşmeyi uygulamaya koymak, yani dövizi sözleşmeye taraf olan satıcıdan almak daha kârlıdır.

Döviz alış opsiyon sözleşmelerinde de aynı ilke doğrultusunda hareket edilir.

Opsiyon sözleşmeleri belirli bir borsaya bağlı olarak yapılabileceği gibi borsa dışı opsiyonlar da mevcuttur.