Güneş Sistemi

Güneş Sistemi, merkezinde güneşin olduğu ve onun çekim etkisi altındaki gök cisimlerinden oluşan bir yıldız sistemidir.

Bu sistemde Dünyamızın da yer aldığını bilmekteyiz.

Sistemdeki gökcisimleri sırasıyla, ilk dört iç gezegen Merkür, Venüs, Dünya ve Mars ı ihtiva eder. Bu gezegenler katı yapısı gereği yeryüzüne benzeyen gezegenler olarak kabul edilir. Taş ve metalden oluşurlar.

Diğer 4 dış dev gezegenlere ise Gaz devleri adı verilir. Bunlardan ilk ikisi ve en büyük iki tanesi Jüpiter ve Satürn büyük oranda helyum ve hidrojen gazlarından oluşurlar. Diğer iki dış gezegenler Uranüs ve Neptün ise buzla kaplıdır ve bunlara ayrıyetten Buz devleri de denilmektedir.

Güneş sistemi ayrıca küçük gökcisimlerinin toplandığı iki bölgeye sahiptir. Bunlara asteroid kuşağı adı verilir. İlk asteroit kuşağı Mars ve Jüpiter arasında yer alır. Bu küçük gök cisimleri de aynen ilk 4 gezegen gibi taş ve metalden meydana gelmektedir.

İkinci asteroit kuşağı ise Neptün gezegeni ötesi cisimler olarak adlandırılan bölgeyi ifade eder. Buradaki gök cisimleri ise su, amonyak ve metan karışımı buzdan oluşmaktadır

Bu söz konusu iki asteroit kuşağında 5 tane cüce gezegen olarak kabul edilmiş gök cisimleri mevcuttur. Bunlar Ceres, Plüton, Haumea, Makemake ve Eris cüce gezegenleridir.

Tüm bu gök cisimlerine ek olarak binlerce meteorda güneş sisteminde yer almaktadır. Bunların kuyruklu yıldızdan, gezegenlerarası toz a kadar çeşitleri mevcuttur.

Plüton un artık gezegen olmadığını ilan eden Uluslarası Astronomi Birliği gezegen tanımını burayı tıklayarak okuyabilirsiniz.

Tüm bu cisimlerin haricinde bazı gezegenlere ait yaklaşık 120 civarında bilinen gezegen uyduları da mevcuttur.

Tarih boyunca insanoğlu Güneş Sistemi'nin varlığını bilmedi ve bir çoğu dünyamızı merkez olarak kabul eden bir evren düşüncesine sahipti.

Güneş Sistemini ilk kez iddia eden kişi Nicolaus Copernicus'tur. Onu takip eden 17. yüzyıl bilim adamları Galileo, Kepler ve Newton fizik anlayışı bağlamında dünyanın Güneş çevresinde döndüğü düşüncesini ifade etmişlerdir.

Güneş bugün bilindiği şekilde %71 hidrojen, %26 helyum ve %4 diğer elementlerden oluşan bir yapıya sahiptir.

Dünya ve benzeri gezegenlerin kabuğundaki demir, magnezyum ve krom gibi ağır elementler Güneş Sistemi'nin kütle olarak yalnızca %0,3 kadarını teşkil etmektedir.

Hidrojen ve Helyum dışındaki elementlerin süpernova patlamalarıyla oluştuğu düşünülmektedir.

Güneş, Güneş Sistemi'nin yıldızıdır. Yaklaşık olarak 330,000 Dünya boyutundadır.

Güneş çekirdeğinde nükleer füzyon içermektedir ve bu büyük boyutlu oluşum çok büyük bir enerjiyi (çoğu radyasyon içeren) uzaya salmaktadır.

2006 Gezegen Tanımı

(IAU definition of planet)

Gelişen bir bilim dalı olarak astronomide değişimlerin olması kadar doğal bir şey yoktur. Bu bağlamda bu yazımızda sizlere 2006 yılında Uluslarası Astronomi Birliği tarafından kabul edilmiş gezegen tanımı hakkında bilgi vermek istiyorum.

Bahsedilen tanımda güneş sisteminde bir gök cisminin gezegen olarak kabul edilmesi için şu kriterlere sahip olması gerektiği ifade edilmiştir.

1- Güneş etrafında bir yörüngeye sahip olmalıdır.
2- Yuvarlakça bir şekilde sahip olacak kütleye sahip olmalıdır.
3- Yörüngesi etrafındaki diğer cisimleri temizlemiş olmalıdır.

Bir gezegenin uydusu olmayan ve ilk iki kriteri taşıyan gök cisimlerine de cüce gezegen ismi verilmesi kararlaştırılmıştır.

Gezegen ve Cüce Gezegenler ayrı iki kategori olarak sınıflandırılmıştır.

Sadece birinci kriteri sağlayan gök cisimlerine ise, Küçük Güneş Sistemi Cismi (Small Solar System Body - SSSB) denilmesine karar verilmiştir.

Cüce gezegenlerin de gezegenlerin alt kategorisi olarak kabul edilmesi yönündeki tartışmalar çok sayıda gezegen olacağı öngörüsü neticesinde destek görmemiştir.

Şu an itibariyle sözkonusu tanıma bağlı olarak Güneş Sistemi 8 gezegen ve 5 cüce gezegene sahiptir.

Bu gezegen tanımı yalnızca Güneş Sistemi için geçerli olmaktadır. Çünkü Güneş Sistemi dışındaki sistemlerde, gezegenden küçük bir cisim henüz bulunamamıştır.

Bilinen en büyük Neptün ötesi cisimler

Tarihsel açıdan bakarsak,

21. yüzyıldaki keşiflerle astronomi uzmanları bir gezegen tanımına sahip olmadığı için 1930 yılında keşfedilen Plüton u gezegen olarak kabul ederek, 9 gezegene sahip olduğumuzu ilan etmiştir. O dönemde Plüton un Merkür den büyük olduğu da iddaa edilmiştir.

1978 yılındaki keşiflerden sonra Plüton un uydusu Charon ve sahip olduğu yörüngesi ölçülerek, Plüton un kütlesi daha net olarak hesaplanabilmiştir. Böylece, Plüton un beklenenden çok daha küçük olduğu görülmüştür. Yaklaşık olarak Merkür ün 1/25 i gibi bir orana tekabül etmektedir. Bu da onu en küçük gezegen, hatta Ay dan bile daha küçük yapmaktaydı. Tüm bunlara rağmen gezegen olarak devam etmesinde bilinen en büyük asteroit olan Ceres in en az 10 katı bir büyüklüğe sahip olması neden olmuştur.

1990 da ise, Plüton kadar uzakta bulunan cisimlerin keşifleri gerçekleşmiştir. Bu cisimlerin yörüngesel davranışlarına benzer davranışlara sahip bu cisimlerle Plutinos olarak adlandırılmıştır. Plüton un eksantrik ve eğilimli yörüngesi onu diğer gezegenlerden ayırdığı düşüncesi, bazı astronomi uzmanlarını Plüton u gezegen olarak saymamaya itmiştir.

2000 li yıllar itibariyle, Plüton boyutlarında ve yörünge davranışlara sahip cisimlerin keşfi ile beraber astronomi bilimi önemli bir noktaya ulaşmıştı. Ya sözkonusu cisimlerde gezegen olarak kabul edilmeli, ya da bu cisimlere gezegen dışında bir kategoriye sahip olmalıydılar.

Uluslarası Astronomi Birliği bildirgesindeki konu ile ilgili ifadeler aynen aşağıdaki gibidir.

(1) A planet [1] is a celestial body that (a) is in orbit around the Sun, (b) has sufficient mass for its self-gravity to overcome rigid body forces so that it assumes a hydrostatic equilibrium (nearly round) shape, and (c) has cleared the neighbourhood around its orbit.

(2) A "dwarf planet" is a celestial body that (a) is in orbit around the Sun, (b) has sufficient mass for its self-gravity to overcome rigid body forces so that it assumes a hydrostatic equilibrium (nearly round) shape [2], (c) has not cleared the neighbourhood around its orbit, and (d) is not a satellite.

(3) All other objects [3], except satellites, orbiting the Sun shall be referred to collectively as "Small Solar System Bodies".

Açıklamalar:

Kırmızı: Güneş
Turkuaz: Büyük Gezegenler
Yeşil: Neptün ötesi Gezegenimsilerin Alanı
Turuncu: Dağılmış Çok Küçük gezegenimsiler
Pembe: Jüpiter yörüngesindeki Trojanlar

Gezegenler

Bildiğimiz gibi bize göre güneşin etrafında dönen gök cisimlerine gezegen adı verilmektedir. Bu gezegenlere güneşin birer uydusu da denilmesi doğru olur. Aynen Ayın Dünya için bir uydu olduğu gibi bu gezegenlerde güneşin uydusu olarak belli bir yörünge üzerinde etrafını dolaşmaktadırlar.

Pek tabii ki, bu gezegen tanımı öncelikle sadece güneşin etrafındaki cisimlere verilirken, diğer yıldızlarında aslında birer güneş olması gerçeği neticesinde gezegen tanımı da bulanıklaşmıştır. Yani sadece güneşin etrafından dönen gök cisimleriyle sınırlı olmamaktadırlar.

Peki bu gök cisimlerinin dünya ile karşılaştırılmasını yapmak gerekirse, boyutları ve diğer açılardan ne gibi sonuçlarla karşılaşırız. Bu yazımızda bir tablo üzerinde söz konusu karşılaştırmaları yaparak, güneş sistemimizdeki gezegenleri inceleyeceğiz.

Öncelikle, okullarda öğrendiğimiz temel bilgiyi netleştirelim.

Uluslararası Gökbilim Birliği'nin (IAU), 1919 yılından bu yana kabul ettiği Güneş Sistemi'nin 8 gezegeni, Güneş'e yakınlık sıralarına göre şunlardır:

1. Merkür
2. Venüs
3. Dünya
4. Mars
5. Jüpiter
6. Satürn
7. Uranüs
8. Neptün

Bunun dışında 4 tane cüce gezegen olduğu bilinmektedir.
Bunlar ise; Pluton, Haumea, Makemake, Eris dir.

Sözkonusu gezegen ve cüce gezegenleri yukarıdaki resimde karşılaştırmalı büyüklüklerine göre görebilmekteyiz. Görüldüğü gibi Neptün gezegeni sonrası oldukça küçük cisimlerden oluşan bir dış yörünge vardır. Bu cisimlerden yalnızca üç tanesi plütonsal kategoriye yükselmiş ve cüce gezegen ismini almışlardır. Fakat, daha önceden gezegen kabul edilen plüton ise gezegen statüsünü cüce gezegen olarak kaybetmiştir.

En Büyük cüce gezegen Eris tir. Sonra Plüton, Makemake, Haumea ve Ceres gelmektedir.

Diğer önemli nokta ise Mars ile Jüpiter arasında yer alan asteroit kuşağında yer alan cüce gezegen Ceres dir. Plüton un gezegen statüsünü kaybetmesinde önemli rolü vardır.

Gezegenler aralarında farklılıklara göre 3 ayrı tür altında toplanabilir.

Yeryüzüne Benzer olan gezegenler
Merkür, Venüs, Dünya, Mars

Karşılaştırmalı Büyüklükleri ile Merkür, Venüs, Dünya ve Mars

Gaz Devleri
Jüpiter, Satürn

Buz Devleri
Uranüs, Neptün

Güneş ile karşılaştırmalı olarak Gaz ve Buz Devleri

Aşağıdaki tabloda Dünya ile karşılaştırmalı olarak diğer gezegenlerin kütle ve diğer özelliklerini dünya ölçüsüne oranı cinsinden öğrenebilirsiniz.


Bu arada diğer sistemlerdeki cisimlere de gezegen denilmektedir. Ayrım yalnızca güneş sistemi gezegenleri ve güneş sistemi dışındaki gezegenler olarak yapılmaktadır.

Şu ana kadar bulunmuş en büyük gezegenler ise, yeryüzüne benzer türde olan Gliese 581 yaklaşık olarak dünyanın 5 katı büyüklüktetir. Gas devleri türündeki en büyük gezegen ise TrES-4, Jüpiter in 1,4 katı büyüklüktetir, fakat kütlesi daha küçük olduğu için şişmiş gezegen olarak ünlenmiştir.

Bilimsel olarak tahmin edilen sınırlar ise şunlardır; yeryüzüne benzer olarak dünyanın 5-10 katı büyüklükte gezegenlerin olması beklenmektedir. Gaz devleri türünde ise, en fazla Jüpiter'in 15 katı büyüklükte olabileceği öngörüler, daha büyük olması durumunda, cüce yıldızlar kategorisinde olması beklenmektedir.