Döviz Swapları

Foreign Exchange Swaps

Döviz swapları bankalar arasında kendilerine ait olan döviz pozisyonlarını değiştirmek maksadıyla yaklaşık olarak 50 yıldır kullanılan bir yöntemdir. Kısaca, daha sonra aynen iade edilmek üzere yapılan bir tür para değiş tokuşu işlemidir.

Somut bir örnek üzerinden gidersek, dolar üzerinden eksik pozisyon vermekte olan bir A bankasını ele alalım. Aynı zamanda bir B bankası da dolar üzerinden fazla pozisyon vermekte olsun. Bu pozisyon durumları neticesinde her iki bankada bir kur riski içerisinde olmaktadır. (kur değişimleri nedeniyle zarar etmek) Bu nedenle, pozisyonlarını denkleştirme kararı verdiklerinde, bunu en kolay ve masrafsız yolu bu iki bankanın bir swap anlaşması yaparak pozisyonlarını takas etmeleridir.

Özetle, belirli bir kur üzerinde (örneğin o günkü anında döviz kuru) anlaşarak A bankası B’deki dolar fazlasını devralır ve ona karşılığında TL miktarını verir. Anlaşma süresi dolduğunda ise bu kez önceki işlemlerin tam tersini yaparlar. A dolarları eski sahibi B’ye verirken, B bankası da ona verdiği TL’leri iade eder.

Buna bir tür karşılıklı kredi işlemi olarak bakabiliriz. Bir taraf diğerine dolar cinsinden, öbürü de ona TL üzerinden kredi açmış gibi olmaktadır. İki tarafta diğerinden almış olduğu kredi ana parasını aynen geriye ödeyeceği için bir kur riski söz konusu olmaz. Ancak iki ulusal paraya ait faiz oranlarına bağlı olarak, yüksek faizli para kredisini kullanan tarafın düşük faizli parayı kullanana faiz farkını dengeleyecek ölçüde bir ödeme yapması gerekmektedir.

Firmalar da geçici olarak bir para cinsinden ihtiyaç fazlası, diğeri cinsinden eksikle karşılaşmaları durumunda, aynı şekilde swap tekniğine başvurabilirler.

Somut bir örnek üzerinden anlatmak gerekirse, A firmasının şu anda kasasında 10,000$ dövizi vardır ve firma bu döviz fonlarına 30 gün sonra ihtiyacı olacaktır. Fakat, aynı zamanda 30 günlük süre içinde döviz yerine TL olarak likiditeye ihtiyacı bulunmaktadır. Bu durumda firma döviz piyasası yoluyla hareket ederek likidite ihtiyacını karşılayabilir.

Bunu elindeki dolarları anında piyasada TL’ye dönüştürerek ve 30 gün sonra da tekrar piyasada TL karşılığı alarak yapabilir. Ama bu şekilde bir yöntem karşısında döviz alış ve satış kurları arasında fark gereği firma bir kayba uğramaktadır.

Bunun yerine o anda dolar ihtiyacı ve TL fazlası olan bir başka firma bulabilirdi. Onunla swap işlemine girişirse söz konusu sakıncalar engellemiş olacaktır. Çünkü geçici olarak A’nın aldığı TL fonları ile diğer firmanın aldığı dolar fonları bir süre sonra aynen geri verilmektedir. Faiz farkı dolayısıyla oluşan risk ise swap anlaşması sırasında önlenebilir.

Diğer taraftan kur riskinden korunma amacıyla dövizle uğraşan ticari işletmelerin, uluslararası mali piyasalara yatırım yapan yatırımcı veya dış mali fon kullananların kur riskine karşı korunmak için yaptıkları işlemler de bir swap işlemi niteliğinde olabilmektedir.

Geleneksel olarak tanımlanan bu türdeki swaplara döviz swapı denilmektedir. Döviz swaplarının temel özelliği anında teslim kaydıyla alınıp, vadeli olarak satılmasıdır. (veya tam tersi)

Yani, *bugün yapılan bir işlem bir süre sonra vadeli işlem olarak tersine çevrilmektedir. Bu iki işlemin birbirine bağlanıp tek bir işlem olarak yapılması döviz swaplarının fark yaratan özelliğidir.

Swaplar

Swaps

Geleceğe yönelik döviz işlemlerinden bir diğeri swaplardır. (Diğer İşlem Türleri Hakkında Bilgi Almak için Tıklayınız)

Swapların değişik türleri vardır. Bunlar arasında özellikle döviz swapları (foreign exchange swaps), ulusal para swapları (currency swaps) ve faiz oranı swapları (interest rate swaps) özel bir yere sahiptir.

Döviz swapları genellikle bir anında teslim işlemi ile bir vadeli döviz işleminin birlikte yapılması şeklinde gerçekleşmektedir. (Yani dövizin hem alınıp hem de satılmasını aynı anda gerçekleştirmek)

Örnek olarak, bir yabancı paranın anında teslim kaydıyla satılıp, vadeli olarak geri alınması veya tersine anında teslim edilmek üzere satın alınan dövizin vadeli olarak satılması gösterilebilir.

Döviz Swapları (Foreign Exchange Swaps)

Farklı Ulusal Para Swapları (Currency Swaps)

Faiz Oranı Swapları (Interest Rate Swaps)

Söz konusu swap türleri hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşmak için üzerine tıklayabilirsiniz.

Döviz Piyasasında İşlem Türleri

3 ana gruba ayrılabilir.

Anında Teslim İşlemleri

Vadeli İşlemler

Swap İşlemleri

1. Anında İşlemler
Anında İşlemler (spot transactions), alınıp satılan paraların ilke olarak anlaşmaya varıldığı anda teslimi şeklinde gerçekleştirilen işlemlerdir.

Bununla birlikte, anlaşmaya varıldığı gibi, taraflardan birinin dövizi, diğerinin de kararlaştırılan kur üzerinden bunun karşılığı olan ulusal parayı teslim etmesi durumu daha çok nakit döviz işlemlerinde görülür. (döviz büfesi - efektif)
Interbank döviz piyasasında ise hesaptan hesaba havale biçimindeki anında işlemler ödeme ve teslim tarihi normal şekilde, anlaşmaya varıldığı tarihi izleyen iki işgünü içinde gerçekleşir.
Önemli Not: Ödeme ve teslim tarihine işlemin valörü (value date) denilmektedir. Valörün iki işgünü sonrasına ait olması taraflara kolaylık sağlamak içindir. Böyle bir sürenin amacı döviz alanın ve satanın söz konusu meblayı devretmeye hazır hale getirmesidir.

Valör tarihinde dünyadaki bankalar arasındaki dolar ödemelerinin coğu CHIPS adı verilen bir sistem aracılığı ile gerçekleştirilir. CHIPS, merkezi New York'ta bulunan ve dünyada döviz işlemi yapan çoğu bankanın üye olduğu bir fon transferi sistemidir. Bu sistem sayesinde dolay fonları bir uluslarası bankadan diğerine çok hızlı, ucuz ve hatasız bir biçimde devredilmiş olur.

Aşağıdaki tabloda, Uluslararası Denkleştirme Bankası tarafından yapılan bir anketin sonuçlarına göre uluslarası piyasalardaki anında işlem, vadeli işlem ve döviz swapları ortalaması görülmektedir.

2. Vadeli İşlemler
Vadeli İşlemler ise gelecek bir tarihte belirli miktar ulusal para karşılığında belirli miktar yabancı paranın devredilmesini ifade eder. Vadeli bir sözleşme, dolaysız (outright forward) olarak veya vadeli işlem (futures) şeklinde yapılabilir. Bu konu altında basit bir anlatım amacıyla sadece dolaysız vadeli işlemler örneklenecektir. Diğerini ise ayrı bir yazı ile anlatmaya çalışacağım.

Vadeli işlemlerin gerektirdiği döviz alış veya satış sözleşmesi bugünden bir banka ile yapılır ve uygulanacak kur da şimdiden belirlenir.

Ancak, dövizin ve karşılığında ödenecek ulusal paranın teslimi gelecekte anlaşmaya varılan belirli bir tarihte gerçekleştirilir.

Vadeli kurlar valörlerine göre (value date - teslim tarihi) genellikle 30,60 ve 90 günlük olarak kote edilirler.

Şüphesiz, vadeli sözleşmelerde kullanılan kurlar, o günkü anında işlem kurlarından farklı olmaktadır. Bu kur farkı en azından ilgili ulusal paralar üzerindeki faiz oranları farkına eşittir.

Yukardaki tabloda gördüğümüz gibi 2001 Nisan ayı ortalaması olarak uluslararası piyasalardaki vadeli işlem hacmi günlük 131 milyar dolardır. Bu ortalama değerle vadeli işlemler swaplardan ve anında işlemlerden sonra üçüncü sırada gelmektedir.


3. Döviz Swapları

Döviz piyasasından gerçekleştirilen işlemlerin büyük bir bölümü swaplardır. Döviz swapı bir dövizin belirli miktarının iki farklı teslim tarihi ile aynı anda hem alınması hem satılması şeklinde gerçekleşen işlemlere denilmektedir.

Alım ve satım işlemleri aynı banka ile veya brokerla birbirine bağlı olarak yapılır. Anlaşmaya aynı karşı taraf ile tek işlem biçiminde karar verildiği için burada bir kur riski yoktur.

Bir anında döviz işlemi karşılığında bir vadeli işlem yapılması şeklinde olan döviz swaplarına 'vadeli karşılığında anında teslim swapları' (spot against forward swaps) denilmektedir.

Örnek olarak, *yabancı paralara kısa vadeli olarak yatırılan fonları kur riskine karşı korumak üzere anında piyasada önce bir döviz alış işlemi, sonrada bununla bağlantılı olarak vadeli bir döviz satış işlemi yapılması döviz swapı uygulamasının yaygın örneklerindendir.

Fakat, döviz swapları vadeli-vadeli (forward-forward) işlemi şeklinde de olabilmektedir. Bu da örneğin, *üç aylık vade ile satın alınacak bir dövizin 6 ay sonra satılması olarak ifade edilebilir. Böyle bir işlemin ardındaki amaç 3 ay sonra o yabancı parada bir faiz artışı durumu beklendiği için yüksek kâr kazanmak beklentisi olabilir. Buna istinaden 3 aylık içerisinde yabancı parayı geri ödeme süresi gelen kadar faize yatırarak yüksek bir faiz geliri elde etmeyi ümit etmektedir.

Döviz swapları tabloda görüldüğü gibi döviz piyasalarında en büyük işlem hacmini oluşturmaktadır.